Οι «Βρικόλακες» του Ίψεν στο «Αμαλία»
Κριτική από τον Παύλο Λεμοντζή
Υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι, οι οποίοι αιτιολογούν και επιβάλλουν -μαζί ή χωριστά ο καθένας- το ανέβασμα μεγάλων κλασικών έργων στα θέατρα, που κι αυτά με τη σειρά
τους θέλουν να θεωρούνται μεγάλα.
Να θέλουν κάποια «ιερά τέρατα» της υποκριτικής να ερμηνεύσουν κείμενα αντάξια των μεγάλων δυνατοτήτων τους, όπως η Έφη Σταμούλη, η οποία ήδη έχει αναμετρηθεί με τον ίδιο ρόλο του ΄Ιψεν, είκοσι χρόνια πριν.
Να εμφανιστεί κάποια ευφάνταστη εμπνευσμένη σκηνοθετική άποψη, που θα δίνει νέες διαστάσεις και θα κατοχυρώνει τις παλιές πάνω στη σημασία των έργων και στις προεκτάσεις της.
Και, τέλος, για παιδευτικούς λόγους και γνωριμία, ειδικά του νεότερου κοινού, με τα μεγάλα νοήματα της ανθρώπινης σκέψης και με τον τρόπο που το θέατρο τα προωθεί και τα προβάλλει.
Οι «Βρικόλακες» (1881) είναι ένα κοινωνικό ρεαλιστικό θεατρικό που αποτελεί μια σκληρή κριτική στην κοινωνική υποκρισία, τον καθωσπρεπισμό, τις μικροαστικές αντιλήψεις και τη διαφθορά της θρησκείας και της ηθικής της εποχής του.
«Οι Βρικόλακες» ήταν μια λογική συνέχεια του «Κουκλόσπιτου», όπου η γυναίκα εγκαταλείπει τη συζυγική στέγη όταν ανακαλύπτει ότι αποτελούσε κτήμα του ανδρός της και ότι είχε μεγαλώσει με άγνοια του έξω κόσμου. Τότε η Νόρα είχε κατακριθεί ιδιαίτερα από κληρικούς για «αφύσικη» συμπεριφορά. Στους «Βρικόλακες» ο ΄Ιψεν αντιστρέφει την κατάσταση, επειδή η Έλεν Άλβινγκ υπακούει στα «όρντινα» του πάστορα Μάντερς, δεν εγκαταλείπει τον σύζυγό της και γίνεται ένοχη μιας πολύ περισσότερο «αφύσικης» πράξης από αυτή της Νόρας. Δεν μπορούσε να υπάρξει μεγαλύτερη ειρωνεία από την ανταμοιβή που πήρε η ηρωίδα για την υποταγή της στους ηθικούς κανόνες.
Εδώ, η ανταμοιβή για την «αρετή» είναι παράλυση για τον γιό και απόγνωση για τη μητέρα.
Πρόκειται για έργο που έχει στοιχεία από προγενέστερα αριστουργήματα της κλασσικής, αλλά και της αρχαιοελληνικής δραματουργίας. Βλέπει κανείς την έντονη συσχέτιση με τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή, που αντικατοπτρίζεται όχι μόνο στη σχεδόν παρανοϊκή σχέση του Όσβαλντ με τη μητέρα του, αλλά και στη σχέση του με τον πατέρα του, ο θάνατος του οποίου τον στοίχειωσε και εν τέλει τον σκότωσε. Όπως και στον Οιδίποδα, έτσι και οι ήρωες του Ιψενικού δράματος διακατέχονται από τη μανία της «αποκάλυψης» αδιαφορώντας για τις συνέπειες.
Επίσης, οι δυο νέοι άνθρωποι του έργου, ο Όσβαλντ και η Ρεγγίνα, πρέπει να παραλάβουν από τους παλιότερους τον κόσμο που εκείνοι έφτιαξαν και να καταφέρουν μέσα σ’ αυτόν να πορευτούν και να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους.
Σ’ αυτή τη «χαρά της ζωής» που έχει κληρονομήσει απ’ τον πατέρα του ο Όσβαλντ και που, για τη βόρεια ψυχολογία, κάποτε ταυτίζεται σχεδόν ειδωλολατρικά με το υπάρχειν μέσα σ’ ένα φως απολλώνιο, διακρίνουμε τώρα ένα μαύρο, σχεδόν αδιόρατο σημαδάκι, σαν προμήνυμα καταιγίδας πάνω σε αίθριο ουρανό που, αν το βάλουμε κάτω από ένα ισχυρό μικροσκόπιο, θα μπορέσουμε να διακρίνουμε καθαρότατατο σχήμα και τη μορφή των πατρικών Ερινυών. Εκείνων που θα κατασπάραζαν τον Ορέστη, σύμφωνα με τον χρησμό του Απόλλωνα, αν δεν τολμούσε την ύστατη πράξη της φρίκης και του ελέους. Τη μητροκτονία.
Αυτό το αόρατο διά γυμνού οφθαλμού μαύρο σημαδάκι αποτελεί και τη «μαγιά» μιας «σύγχρονης» παράστασης των «Βρικολάκων». Όπου ταπράγματα πρέπει να σημαίνονται περισσότερο παρά να λέγονται. Να δείχνονται παρά να εκφωνούνται.
Διότι οι «Βρικόλακες» δεν είναι μια κοινή, ζωγραφισμένη προοπτικά, κατά τα πρότυπα της Αναγέννησης, θεατρική επιφάνεια. Διαθέτει βάθος, αλλά αυτό είναι περισσότερο της άφωνης κραυγής και του ξαφνικού, ανεξήγητου σπασμού, και λιγότερο – έως καθόλου – της λογικής εξήγησης και της δίκαιης απόδοσης ευθυνών. Διαθέτει, πίσω από τη συμμετρία της κείμενης μορφής του, μια ακείμενη ασυμμετρία που το σπρώχνει, σαν να θέλει να γεννήσει την ίδια του την παράσταση, ως ασύμμετρη φαινομενικά μορφή και μετά από έναν διόλου ανώδυνο τοκετό.
Η παράσταση στο «Αμαλία», σε σκηνοθεσία του Χάρη Πεχλιβανίδη, επεξεργάζεται θεατρικά και σε επίπεδο μορφής τα φαινόμενα, υπηρετώντας τη συμμετρία αυτής της μορφής κι επιζητώντας μια εξωτερική αρμονία.
«Μητέρα, γεια σου. Είμαι το παιδί σου. Σου έχω νέα, όμως. Τελικά μεγάλωσα. Και αποφάσισα σήμερα να σε κάψω.»
Ένα παιδί επιστρέφει στο σπίτι του. Ξέρει όσα του έκρυψαν. Αναγνωρίζει τα ψέματα που ειπώθηκαν για να το προστατεύσουν, τις σιωπές μέσα στις οποίες μεγάλωσε. Τώρα στέκεται απέναντι στη μητέρα του και διεκδικεί τη ζωή του. Σε ένα σπίτι που αφήνει το φως να περνά αλλά κρατά τα μυστικά του, μια οικογένεια οδηγείται στην καταστροφή. Το παιδί που έμαθε να ζει σαν φάντασμα μέσα στο ίδιο του το σπίτι θέλει πια το φως. Η γνώση και η αγάπη του για τη ζωή γίνονται η φωτιά που απειλεί να τα σαρώσει όλα.
Ο Χάρης Πεχλιβανίδης σκηνοθετεί τους «Βρικόλακες» του Χένρικ Ίψεν , με αφετηρία την εξέγερση ενός παιδιού απέναντι σε όσα κληρονόμησε χωρίς να τα επιλέξει.
«Από σήμερα οι αμαρτίες γονέων σταματούν να παιδεύουσι τέκνα.»
Η ματιά του αντλεί έμπνευση από την πλούσια σκανδιναβική παράδοση του οικογενειακού δράματος δωματίου, από τα ραγισμένα σαλόνια του Μπέργκμαν, ως τις ιψενικές συγκεντρώσεις που μετατρέπονται σε αρένα σύγκρουσης, μέχρι τελικής πτώσης.
Εξάλλου, το έργο ερευνά τη σχέση μάνας και γιου, την κατ΄επίφαση ηθική, το αίσθημα ευθύνης, την ισότητα φίλων, το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης ,την κληρονομικότητα.
Ο συγγραφέας δε δημιουργεί δυστυχίες, αντιγράφει τις υπάρχουσες.
Η σκηνοθεσία δίνει έμφαση, στρέφεται στη βαθύτερη απόδοση του κειμένου και δημιουργεί μια παράσταση αξιοπρόσεκτη, αξιοσημείωτη και σημαντική.
Έχει υψηλούς ρεαλιστικούς, ουσιαστικούς τόνους, ρυθμό, μαθηματική ακρίβεια, σε μια μετάφραση που διεισδύει ο λόγος μέσα στον προσεχτικό θεατή, ο οποίος τον επεξεργάζεται και μετά την αυλαία.
Ο Χένρικ Ίψεν θεωρείται ο πρώτος μεγάλος εκφραστής ενός πνευματικού ρεύματος που εγκατέλειψε τα προσφιλή θέματα του 19ου αιώνα και έφερε στο προσκήνιο την καθημερινή ζωή και τις αμαρτίες της. Το έργο, που γράφτηκε το 1881, πιθανολογείται ότι ο Ίψεν το έγραψε εξ αιτίας του νόθου παιδιού του, που είχε αποκτήσει μόλις σε ηλικία 18 χρόνων με μία υπηρέτρια και που είχε αναγνωρίσει, χωρίς, όμως, ποτέ να το συναντήσει.
Η αξεπέραστη δεξιοτεχνία της τεχνικής του, η διεισδυτική ψυχολογική του ανάλυση, οι συμβολισμοί του και η ποίηση του θεατρικού του λόγου, όλα αυτά τα στοιχεία που τον έχουν χαρακτηρίσει σημαντικό συγγραφέα, συνυπάρχουν και στους «Βρικόλακες».
Η Έλεν Άλβινγκ ανέχεται τις απιστίες του άντρα της, ζώντας μέσα στην υποκρισία και διστάζοντας να αποκαλύψει την τραγωδία της. Χήρα αργότερα, αφοσιώνεται στον άρρωστο γιο της Όσβαλντ και τον βλέπει με τρόμο ν’ ακολουθεί τα χνάρια του πατέρα του, κυνηγώντας την υπηρέτρια τους, Ρεγγίνα.
Όταν η κατάσταση φτάσει σε επικίνδυνο σημείο αναγκάζεται να του φανερώσει την αλήθεια, ότι η κοπέλα είναι ετεροθαλής αδερφή του από ερωτικές επαφές του κολασμένου πατέρα του με τη μητέρα της. Η Έλεν, πιστεύοντας στην κληρονομικότητα του ατόμου, βλέπει στο πρόσωπο και στις ερωτικές τάσεις του γιου της, τον βρικόλακα-πατέρα.
Το δράμα κλείνει με την αυτοκτονία του Όσβαλντ, που μη έχοντας πια κανένα καταφύγιο στην ψυχική του θύελλα, προτιμά τον θάνατο.
Πρόκειται για ένα έργο-σταθμό στην παγκόσμια δραματουργία και ένα κάλεσμα ενάντια στις κοινωνικές προκαταλήψεις που εξανδραποδίζουν τον άνθρωπο.
Η Έλεν Άλβιγκ είναι αυτή που καταστρέφεται στην προσπάθειά της να διασώσει την ηθική της ελευθερία, σέβεται την αστική ηθική, αλλά βγαίνει νικημένη είτε γιατί αρνήθηκε την προσωπικότητά της είτε γιατί τον ήρωα του έργου Όσβαλντ, τον βαραίνει η μοίρα μιας τρομερής κληρονομικότητας.
Ο σύγχρονος μεταφραστής δεν τίθεται πια αντιμέτωπος με κάποιο έργο παλιότερης εποχής, υφιστάμενος τις πιθανές επιδράσεις του, αλλά το αντιμετωπίζει ως θεατής που, όντας συγγραφέας, παρεμβαίνει «διορθωτικά» στο αρχικό κείμενο, το διαφοροποιεί, το παραλλάσσει και τελικά παρουσιάζει μια νέα δημιουργία, την οποία, αν και δε διαφοροποιείται ουσιαστικά από την παλιά, την μεταποιεί, την παραλλάσσει και την «εκσυγχρονίζει».
Η Γλυκερία Καλαϊτζή που υπογράφει τη μετάφραση, χωρίς να αποκρύπτει τις πηγές και τα πρότυπά της, διαλέγεται μ’ αυτά, τοποθετούμενη ανάμεσα στην προσλαμβάνουσα συνείδηση του σύγχρονου θεατή και τη δημιουργό συνείδηση του αρχικού συγγραφέα και, υπό μορφή διάθλασης, μεταβάλλει την εστίαση του αφηγηματικού ιστού και του δραματικού ενδιαφέροντος, δημιουργώντας έτσι μια νέα «ανάγνωση» του έργου και αναπτύσσοντας νέες δυνατότητες πρόσληψης και αφομοίωσής του.
Ένας διακειμενικός και διαπολιτισμικός διάλογος κάνει την εμφάνισή του, που αποτελεί γενικευμένη έκφραση των προοπτικών και αντιλήψεων, σύμφωνα με τις οποίες η συνείδηση των σύγχρονων δημιουργών( Γλυκερία Καλαϊτζή – Χάρης Πεχλιβανίδης) προσλαμβάνει το προγενέστερο έργο και, μέσα από τις νέες αντιλήψεις τους, το αρχικό πρότυπο αποδομούμενο, ανασυντίθεται σε θραύσματα ή έστω επιλεκτικά, από τη νεότερη κριτική και δημιουργική συνείδηση του αναγνώστη – θεατή, συνιστώντας μια ανανεωμένη και πρωτότυπη ανάγνωση της παλιότερης δημιουργίας, εξαιτίας της εξαιρετικής συνεργασίας μεταφράστριας και σκηνοθέτη.
Έτσι, οι μακροσκελείς και βραδύκαυστοι διάλογοι δίνουν τη θέση τους σε εξαιρετικά ενδιαφέρουσες λεκτικές αντιπαραθέσεις, ενώ οι σχέσεις μητέρας –γιου περνάνε από την κρησάρα της πένας της Καλαϊτζή και μεγεθύνουν την προσήλωση των θεατών και γιατί αποδίδονται από εξαιρετικούς ερμηνευτές.
Ο Χάρης Πεχλιβανίδης παρουσιάζει στη σκηνοθεσία του την αντίδραση του Ίψεν, ως κεντρική ιδέα σε εκείνα τα προβλήματα που απορρέουν από τις αναστολές, αυτές που θέτουν οι κοινωνικές και θεσμικές δυνάμεις στην ατομική ελευθερία και την αυτοπραγμάτωση.
Αυτό φέρει υπέροχα στην ερμηνεία της η σπουδαία Έφη Σταμούλη, η οποία εντυπωσιάζει άλλη μία φορά στον ρόλο της κυρίας Άλβιγκ, με την υποκριτική της μεστότητα και γίνεται υπέρλαμπρη μέσα από την τραγικότητα της.
Σημειώνουμε ότι η ΈφηΣταμούλη επιστρέφει στο δικό της θεατρικό «σπίτι», το θέατρο «Αμαλία», ενός χώρου που ταυτίστηκε με την ιστορία της Πειραματικής Σκηνής της Τέχνης και με τη δική της σπουδαία διαδρομή. Επιστρέφει, ταυτόχρονα, στον ρόλο της Έλεν Άλβινγκ, με τον οποίο έχει αναμετρηθεί άλλες δύο φορές στο παρελθόν. Μια επιστροφή με ξεχωριστή σημασία για τη θεατρική Θεσσαλονίκη.
Ο πολύ καλός Νικόλας Μαραγκόπουλος, ως Πάστορας Μάντερς, ενσαρκώνει με επιτυχία τη διαφθορά και την υποκρισία της καθιερωμένης Λουθηρανικής εκκλησίας, φέρνοντας την κυρία Άλβινγκ πίσω στο «καθήκον» της, ως σύζυγος και μητέρα, ανεξάρτητα από τις πιθανές συνέπειες. Ευθύς, κάθετος, στιβαρός, όπου τα σημεία του έργου το απαιτούν και υποχωρητικός, όταν πρέπει.
Σε αντίθεση με τον πιο διφορούμενο χαρακτήρα του Γιάκομπ Έγκστραντ, τον οποίο υποδύεται έξοχα ο Στάθης Μαυρόπουλος, η ηθική πυξίδα που παρέχει ο Πάστορας φαίνεται ολοένα και πιο αμφίβολη, πριν εκτεθεί ως εντελώς ιδιοτελής και ως θύμα όλων των ελαττωμάτων που κηρύττει.
Η υποκριτική απόδοση του Μαυρόπουλου είναι συνεχώς φωτιστική, φέρνοντας όχι μόνο στιγμές κωμικής ανακούφισης, αλλά και διαπραγματευόμενη τις αποχρώσεις αυτού του χαρακτήρα με μια λεπτότητα που, κατά διαστήματα , είναι αβαντάζ στην ερμηνεία της Ειρήνης Ηροδότου ως Ρεγγίνα, ένα πανέμορφο, γλυκύτατο πλάσμα, όμως, όπως ακριβώς τη θέλει το κείμενο.
Αυτή η νεαρή υπηρέτρια, που αποκαλύπτεται ως το νόθο παιδί του Λοχαγού Άλβινγκ, αντιπροσωπεύει την προσπάθεια για κοινωνική κινητικότητα που αντιμετωπίζεται σε πολλά από τα έργα του Ίψεν και από τον σύγχρονό του Στρίντμπεργκ, όπως στο έργο του «Δεσποινίς Τζούλια» και στο μυθιστόρημά του «Το Κόκκινο Δωμάτιο», τα οποία επίσης αντιμετωπίζουν τη θεσμική υποκρισία, αν και από μια πολύ διαφορετική οπτική γωνία από τον Ίψεν.
Τον Όσβαλντ υποδύεται πειστικά ο Γιώργος Μάρκος με την ορμή της νιότης του, αλλά και με όλες τις μεταβολές του χαρακτήρα του, όπως τον σκιαγράφησε ο συγγραφέας.
Μάλιστα, ο σκηνοθέτης τον θέτει βιγλάτορα και ωτακουστή στην παράσταση, επειδή είναι διαρκώς στη σκηνή είτε παρατηρεί είτε συμμετέχει στη δράση, «αγοράζει» τις ριπές των εξομολογήσεων της μητέρας του στον Πάστορα και το αντίστροφο, ώστε «φορτωμένος με τοξίνες» πια, διευκολύνει το κοινό να κατανοήσει την έκρηξη του πριν από το συγκλονιστικό φινάλε.
Ως συνολική κορύφωση, η τρίτη πράξη είναι μια από τις πιο έντονες και αποτελεσματικές στιγμές θεάτρου που έχουμε δει τον τελευταίο καιρό.
Η μουσική από τους Χάρη Πεχλιβανίδη και Γιώργο Μάρκο, χρησιμοποιήθηκε με επιτυχία στην παραγωγή, συνεχίζοντας να εκπλήσσει το κοινό ακόμη και μετά την τελευταία εκφώνηση του Όσβαλντ.
Ο σκηνικός σχεδιασμός της Έλλης Ναλμπάντη με γυάλινους κυβόλιθους να περιστοιχίζει το παγερό κι ανήλιαγο σαλόνι των Άλβινγκ, αποδίδει εύστοχα την ψυχρή ατμόσφαιρα, την καταπιεστικότητα του οικογενειακού σπιτιού, γεμάτου εξαπάτηση, εσωτερικές και εξωτερικές ασθένειες. Ωστόσο, η σκηνή της πυρκαγιάς στο ορφανοτροφείο, με το άλικο χρώμα πνιγμένο στους καπνούς, είναι καθηλωτική.
Αν και τα θέματα του έργου «Βρικόλακες» δεν αποτελούν πλέον «ταμπού» καθαυτά, σαφώς εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να θέσει τα προβλήματα σε συζήτηση. Άλλωστε, είναι συναρπαστικό να διαπιστώνει κανείς πόσο άμεσο και τολμηρό εξακολουθεί να είναι το έργο στην εποχή μας και πως τα θεμελιώδη ανθρώπινα και κοινωνικά ζητήματα που θίγει επανεμφανίζονται με νέες μορφές.
Συντελεστές
Μετάφραση: Γλυκερία Καλαϊτζή
Σκηνοθεσία: Χάρης Πεχλιβανίδης
Κίνηση/ Βοηθός Σκηνοθέτη: Σοφία Παπανικάνδρου
Σκηνικά/Κοστούμια: Έλλη Ναλμπάντη
Φωτισμοί: Δήμητρα Αλουτζανίδου
Μουσική: Χάρης Πεχλιβανίδης – Γιώργος Μάρκος
Φωτογραφίες: Λευτέρης Τσινάρης, Τάσος Θώμογλου
Παραγωγή: Θέατρο Αμαλία- TooFarEast
Επί σκηνής
Έφη Σταμούλη
Ειρήνη Ηροδότου
Στάθης Μαυρόπουλος
Νικόλας Μαραγκόπουλος
Γιώργος Μάρκος
ΠΑΥΛΟΣ ΛΕΜΟΝΤΖΗΣ



