«Εκκλησιάζουσες | Γυναίκες στην Εξουσία» των ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου και 5ης Εποχής στο 69ο Φεστιβάλ Φιλίππων

Κριτική από τον Παύλο Λεμοντζή

Αθήνα, 400 π.Χ.

Ο Αριστοφάνης γράφει ένα από τα σημαντικότερα έργα του. Μία από τις εμβληματικότερες πολιτικές σάτιρες της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Μία κωμωδία που φέρνει στο προσκήνιο τις γυναίκες. Που τολμάει να «εκθέσει» και να εκθειάσει την δημοκρατία, προπαγανδίζοντας κατ’ ουσία την ίδια της τη δύναμη, ως ταυτόχρονη αδυναμία της κι ανάποδα.

Οι γυναίκες αποφασίζουν να πάρουν τα ηνία της πόλης. Με ηγέτιδα την πολυμήχανη Πραξαγόρα καταφέρνουν το ακατόρθωτο. Χωρίς καμία επανάσταση. Χωρίς κανέναν πόλεμο. Χωρίς κανέναν εκβιασμό. Οι γυναίκες ντύνονται άντρες και παρεισφρέουν στην Εκκλησία του δήμου, ψηφίζοντας νόμο, ώστε η εξουσία της πόλης να περάσει στα χέρια των γυναικών.

Ο Αριστοφάνης προτείνει την ισότητα, την οικονομική και ερωτική κοινοκτημοσύνη, εξαίρει τη δημοκρατία, προλαβαίνει το φεμινιστικό κίνημα κατά κάτι αιώνες, στήνει ένα σχεδόν αστυνομικό σκηνικό με παρασκηνιακές δράσεις και επιβεβαιώνει ότι το χιούμορ και η κωμωδία είναι άρρηκτα δεμένα με την ευφυΐα, με τον πολιτισμό, με την εξέλιξη, με το ίδιο το DNA των αρχαίων ελληνικών πόλεων. Την ίδια στιγμή στήνει στον τοίχο τους σύγχρονούς του Αθηναίους, καυτηριάζοντας ανελέητα τον άσχημό τους εαυτό, που τον θεωρεί υπεύθυνο για τα δεινά της φυλής.

Η αριστοφανική κωμωδία ανεβαίνει σε ελεύθερη απόδοση- διασκευή που υπογράφουν η Νεφέλη Μαϊστράλη και ο Θέμης Μουμουλίδης, ως μουσική παράσταση που συνδυάζει στην αισθητική της την πολυχρωμία και τον ήχο του τσίρκου, με το τζαζ ηχόχρωμα και τη σκοτεινιά του καμπαρέ.

Δέκα εξαιρετικοί ερμηνευτές ζωντανεύουν επί σκηνής, ένα ξέφρενο καρναβάλι, που ενορχηστρώνει και σχολιάζει -ενίοτε με λόγια σύγχρονων ποιητών και στοχαστών ένας κομπέρ– ο ποιητής ή ο ίδιος ο Διόνυσος, θεός του καρναβαλιού και του θεάτρου. Η σκηνοθεσία είναι του Θέμη Μουμουλίδη.

Στο ρόλο του Βλέπυρου ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης, στο ρόλο της Πραξαγόρας η Μαρίνα Ασλάνογλου, στον ρόλο του Κομπέρ ο Κωνσταντίνος Ασπιώτης και μαζί τους οι: Ίντρα Κέιν, Φοίβος Ριμένας, Δήμητρα Βήττα, Μαρία Κυρώζη, Διονυσία Μπαλαμώτη, Ερωφίλη Παναγιωταρέα, Αναστασία Τζελέπη.

Φυσικά, στην παράσταση δεσπόζει η Πραξαγόρα της Μαρίας Ασλάνογλου, η οποία ερμηνεύει με ευελιξία ανάμεσα στο σθένος και στη γυναίκεια πονηριά, ένα θηλυκό που διεκδικεί όχι απλώς την εξουσία, αλλά τη δυνατότητα ενός διαφορετικού κοινωνικού σχεδίου.

Ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης υποδύεται τον Βλέπυρο σε μια αναμενόμενη ερμηνεία, χωρίς ιδιαιτέρους εντυπωσιασμούς, εφόσον η μανιέρα του είναι τοις πάσι γνωστή είτε είναι αγαπητή σε μερίδα κοινού είτε αδιάφορη σε άλλη.

Αντίθετα, ο Κωνσταντίνος Ασπιώτης είναι ένας απολαυστικός Κομπέρ και, μαζί μ’ αυτούς, ένας εξαιρετικός θίασος ταλαντούχων ηθοποιών: Ίντρα Κέιν, Φοίβος Ριμένας, Δήμητρα Βήττα, Μαρία Κυρώζη, Διονυσία Μπαλαμώτη, Ερωφίλη Παναγιωταρέα, Αναστασία Τζελέπη, κερδίζουν το χειροκρότημα του κοινού.

Η υπόθεση του έργου είναι μάλλον δημιούργημα της φαντασίας του Αριστοφάνη, ωστόσο, τοποθετείται χρονικά σε μια εποχή που θεωρείται πιθανό ότι, πράγματι, οι γυναίκες της Αθήνας αντιδρούσαν εμπράκτως στην αντρική εξουσία. Ενδεχομένως γραμμένη το 391 ή το 392 π.Χ., λιγότερο από μία δεκαετία πριν ο Αριστοφάνης αποβιώσει, ασχολείται με την πολιτική ή μάλλον με μία πλευρά της, αυτή της πειθούς.

Ο πυρήνας των δημιουργημάτων του Αριστοφάνη είναι διαχρονικά επίκαιρος. Δυόμιση χιλιάδες χρόνια οι παθογένειες επαναλαμβάνονται. Και μπορεί να μην υπάρξει ποτέ τέλεια κοινωνία, αλλά στην εποχή μας έχουμε περάσει προ πολλού στην αποθέωση του ατομικισμού και της ιδιοτέλειας. Αυτόν τον κόσμο του μεγεθυμένου εγώ, που τελικά οδηγεί στην πτώση των αξιών σκιαγραφεί το έργο.

Η απουσία γνώσης της ιστορικής μνήμης που κυριαρχεί στην εποχή μας, οδηγεί σε αδιέξοδα. Οι άνθρωποι λόγω της παγκοσμιοποίησης, αλλά και του εθισμού στα κοινωνικά μήντια, δε θέλουν να εμβαθύνουν ούτε να θυμούνται, να επιθυμούν, να θαυμάζουν.

Δυστυχώς, για μεγάλα κοινωνικά σύνολα δεν υπάρχει η αξία της ιστορικής γνώσης. Υπάρχει μόνο παρόν και μέλλον. Κι όμως, η εξέλιξη της ανθρωπότητας περνάει μέσα από αγώνες και συγκρούσεις και προσωπικότητες που καθόρισαν τις εξελίξεις και συνέβαλαν σε μεγάλες ιστορικές αλλαγές.

Οι «Εκκλησιάζουσες» παραμένουν, ωστόσο, μία ακόμα πολιτική κωμωδία-σάτιρα του Αριστοφάνη, στην οποία για άλλη μια φορά τάσσεται υπέρ των γυναικών. Μαζί με τον Πλούτο, θεωρούνται κωμωδίες καταστάσεων και αποτελούν τις «γέφυρες» μετάβασης από την Αρχαία στη νέα Αττική Κωμωδία.

Η πρωταγωνίστρια του έργου, η δυναμική, κατεργάρα και υπέροχη Μαρίνα Ασλάνογλου – Πραξαγόρα, είναι εκείνη που θα αναλάβει τα ηνία της γυναικείας επανάστασης, με μοναδικό στόχο την αλλαγή ολόκληρης της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.

Οι γυναίκες, λοιπόν, πηγαίνουν αξημέρωτα στην Εκκλησία του Δήμου μεταμφιεσμένες σε άντρες, σύμφωνα με το σχέδιο της Πραξαγόρας, και πετυχαίνουν να δοθεί η εξουσία στις ίδιες, ως τελευταία ελπίδα για να σωθεί η πόλη απ’ το ναυάγιο.

Πώς θα είναι η ζωή από δω κι εμπρός; Γλέντι, κοινοκτημοσύνη σε όλα, ακόμα και στον έρωτα, αφού ο νόμος παρεμβαίνει για να διορθώσει τη φύση, δίνοντας δικαιώματα στους μη προνομιούχους ή, καλύτερα, στις μη προνομιούχες, τις γριές και τις άσχημες.

Κάπως έτσι κεντάει το έργο του ο Αριστοφάνης, σκορπίζοντας απλόχερα κωμικό υλικό μέσα στους αιώνες, χωρίς να ξέρουμε αν, πράγματι, αγαπάει τις γυναίκες ή αν αντιδρά στο χρεοκοπημένο πολιτικό σύστημα της εποχής του. Ωστόσο, εκείνο που μετράει είναι ο τρόπος που παρουσιάζει τα στραβά και τ’ ανάποδα του ανθρώπου και της κοινωνίας κι ακριβώς αυτό τον φέρνει τόσο φρέσκο ανάμεσά μας, επομένως, πίσω από το κωμικό εύρημα ξεδιπλώνεται ένας αιχμηρός στοχασμός για τη Δημοκρατία, την απογοήτευση των πολιτών, την ανεπάρκεια του πολιτικού προσωπικού και την αγωνία μιας κοινωνίας που αναζητά λύσεις ακόμη και μέσα από την ουτοπία.

Η ιδέα να μεταφερθεί μια αριστοφανική κωμωδία στο πλαίσιο ενός σύγχρονου καμπαρέ είναι απολύτως οργανική. Στην πραγματικότητα, η Αρχαία Αττική Κωμωδία και το πολιτικό καμπαρέ (όπως αυτό του μεσοπολεμικού Βερολίνου) μοιράζονται το ίδιο DNA: καυστική πολιτική σάτιρα, σπάσιμο του “τετάρτου τοίχου”, ζωντανή μουσική, σεξουαλικά υπονοούμενα και άμεση διάδραση με το κοινό.

Η μετάφραση και η δραματουργική ματιά της Νεφέλης Μαϊστράλη (γνωστής για το αιχμηρό, σύγχρονο, κοινωνικοπολιτικό της γράψιμο και τη θητεία της στους 4Frontal) σε σκηνοθεσία του Θέμη Μουμουλίδη, με την έμφαση στον ρυθμό, τη μουσικότητα και το δυνατό πολιτικό θέατρο, δίνουν ακριβώς την κατεύθυνση που χρειαζόμαστε: σκληρός, ρυθμικός, σύγχρονος λόγος γεμάτος ειρωνεία, που δεν χαρίζεται σε καμία εξουσία.

Η σκηνοθεσία του δουλεύει ενδελεχώς το κείμενο και δημιουργεί έναν καταιγιστικό ρυθμό, όπου το γέλιο εγκαθίσταται στα χείλη, καθώς το κοινό συνειδητοποιεί ότι η «ουτοπία» μοιάζει τρομακτικά με μια δυστοπική, γραφειοκρατική εκδοχή του έρωτα.

Πρόκειται για ένα έργο που συνδέει όσο κανένα άλλο τους αρχαίους Αθηναίους με τους σημερινούς. Η διαφθορά, η ρεμούλα αλλά και η άρνηση του πολίτη ν’ ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, το βόλεμα και η ανευθυνότητά του θίγονται λες και το έργο θέλει να σατιρίσει τη σύγχρονη εποχή, και μάλιστα τις ζοφερές καταστάσεις που ζούμε τα τελευταία χρόνια.

Η σύγχρονη απόδοση δε σταματά στη διασκευή, αλλά ενισχύεται από τα σκηνικά και τα φανταχτερα κοστούμια της Βάνας Γιαννούλα, την κίνηση της Πατρίσιας Απέργη και την απολαυστική μουσική του Θοδωρή Οικονόμου.

Η παράσταση είναι συμπαραγωγή δύο σημαντικών φορέων, του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Αγρινίου και της 5ης Εποχής, που ενώνουν τις δυνάμεις τους σ’ ένα τολμηρό καλλιτεχνικό εγχείρημα. Η πρωτοβουλία του καλλιτεχνικού διευθυντή του Δη.Πε.Θε. Αγρινίου Λευτέρη Γιοβανίδη και του Θέμη Μουμουλίδη, δημιουργού της 5ης Εποχής, που συμπληρώνει 20 χρόνια δυναμικής παρουσίας στο χώρο του σύγχρονου πολιτισμού, αποτελεί μια δημιουργική σύμπραξη που εγγυάται ένα αισθητικό αποτέλεσμα υψηλών απαιτήσεων.

Πρόκειται για μια πρωτότυπη διασκευή της ανατρεπτικής κωμωδίας του Αριστοφάνη, μια μουσική παράσταση σε περιοδεία γεμάτη φαντασία, χρώμα και ρυθμό, όπου η μουσική κυριαρχεί συνδυάζοντας στην αισθητική της την πολυχρωμία και τον ήχο του τσίρκου, με το τζαζ ηχόχρωμα και τη σκοτεινιά του καμπαρέ.

Συντελεστές

Σκηνοθεσία | ΘΕΜΗΣ ΜΟΥΜΟΥΛΙΔΗΣ

Απόδοση – Διασκευή | ΝΕΦΕΛΗ ΜΑΪΣΤΡΑΛΗ – ΘΕΜΗΣ ΜΟΥΜΟΥΛΙΔΗΣ

Μουσική | ΘΟΔΩΡΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ
Κινησιολογική Επεξεργασία | ΠΑΤΡΙΣΙΑ ΑΠΕΡΓΗ
Κοστούμια | ΒΑΝΑ ΓΙΑΝΝΟΥΛΑ
Φωτισμοί | ΝΙΚΟΣ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ
Επικοινωνία | ΕΙΡΗΝΗ ΛΑΓΟΥΡΟΥ
Φωτογραφίες | ΕΛΙΝΑ ΓΙΟΥΝΑΝΛΗ

Ερμηνεύουν

ΧΡΗΣΤΟΣ ΧΑΤΖΗΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ
ΜΑΡΙΝΑ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΑΣΠΙΩΤΗΣ
ΙΝΤΡΑ ΚΕΪΝ
ΦΟΙΒΟΣ ΡΙΜΕΝΑΣ
ΔΗΜΗΤΡΑ ΒΗΤΤΑ
ΜΑΡΙΑ ΚΥΡΩΖΗ
ΔΙΟΝΥΣΙΑ ΜΠΑΛΑΜΩΤΗ
ΕΡΩΦΙΛΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΡΕΑ
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΤΖΕΛΕΠΗ

ΠΑΥΛΟΣ ΛΕΜΟΝΤΖΗΣ